TANDTC hướng dẫn xử lý vụ án về thừa kế

KHỞI KIỆN NGƯỜI THỪA KẾ ĐÒI THỰC HIỆN NGHĨA VỤ TÀI SẢN: KHÔNG CHỨNG MINH ĐƯỢC NGƯỜI CHẾT CÓ TÀI SẢN, TÒA ÁN CÓ ĐƯỢC TRẢ ĐƠN?

Một trong những vướng mắc phổ biến trong thực tiễn tố tụng dân sự hiện nay là: Người khởi kiện yêu cầu những người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại, nhưng chưa có chứng cứ chứng minh người đã chết có tài sản thừa kế – Tòa án có được trả lại đơn kiện hay không?

Mới đây, trong Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026, Tòa án nhân dân Tối cao đã có hướng dẫn chính thức, góp phần tháo gỡ nhiều tranh cãi trong hoạt động xét xử liên quan đến nghĩa vụ tài sản của người chết.

Không có chứng cứ về tài sản thừa kế có đồng nghĩa “chưa đủ điều kiện khởi kiện”?

Tình huống được đặt ra trong quá trình giải đáp trực tuyến của TANDTC như sau:

Người khởi kiện yêu cầu những người thừa kế thực hiện nghĩa vụ trả nợ hoặc nghĩa vụ tài sản do người chết để lại, tuy nhiên tại thời điểm nộp đơn, họ chưa cung cấp được tài liệu, chứng cứ chứng minh người chết có để lại di sản hoặc tài sản thừa kế.

Trong trường hợp này, liệu Tòa án có thể trả lại đơn khởi kiện với lý do “chưa có đủ điều kiện khởi kiện” theo quy định tại khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự hay không?

Câu trả lời từ TAND Tối cao là: KHÔNG.

TAND Tối cao: Vẫn phải thụ lý vụ án

Theo hướng dẫn tại Công văn 250/TANDTC-PC, quy định về “chưa đủ điều kiện khởi kiện” chỉ áp dụng trong trường hợp pháp luật có quy định bắt buộc về điều kiện tiền tố tụng nhưng người khởi kiện chưa đáp ứng đầy đủ.

Ví dụ:

• Chưa thực hiện hòa giải bắt buộc;
• Chưa khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền trước khi khởi kiện (đối với một số lĩnh vực đặc thù);
• Thiếu điều kiện pháp lý tiên quyết do luật chuyên ngành quy định.

Điều này được quy định tại điểm b khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự và được hướng dẫn cụ thể tại khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

Trong khi đó, việc chưa có tài liệu chứng minh người chết có tài sản để lại thực chất là vấn đề chứng cứ chứng minh yêu cầu khởi kiện, chứ không phải điều kiện để được quyền khởi kiện.

Do đó, Tòa án không được lấy lý do thiếu chứng cứ này để trả lại đơn, mà vẫn phải xem xét thụ lý vụ án theo trình tự thông thường.

Sau khi thụ lý, trách nhiệm chứng minh thuộc về ai?

TANDTC cũng nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng:

Sau khi thụ lý, Tòa án có quyền và trách nhiệm yêu cầu người khởi kiện bổ sung tài liệu, chứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Nói cách khác:

➡️ Tòa vẫn nhận đơn
❌ Nhưng không có nghĩa người khởi kiện sẽ chắc chắn thắng kiện

Nếu nguyên đơn không chứng minh được:

• Người chết thực sự có tài sản;
• Có phát sinh nghĩa vụ tài sản chưa thanh toán;
• Những người bị kiện là người thừa kế hợp pháp;
• Giá trị di sản đủ để thực hiện nghĩa vụ tài sản;

thì yêu cầu khởi kiện vẫn có thể bị bác tại giai đoạn xét xử.

Góc nhìn pháp lý của Luật sư Minh Long – Công ty Luật Dragon

Theo Minh Long, hướng dẫn lần này của TAND Tối cao mang ý nghĩa rất lớn trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân, đồng thời khắc phục thực trạng nhiều nơi từ chối thụ lý quá sớm vì lý do thiếu chứng cứ ban đầu.

Luật sư Minh Long phân tích:

“Không thể đánh đồng giữa ‘điều kiện khởi kiện’ và ‘nghĩa vụ chứng minh’. Điều kiện khởi kiện là rào cản pháp lý bắt buộc trước khi mở vụ án, còn chứng cứ là nội dung được làm rõ trong quá trình tố tụng. Nếu Tòa trả đơn chỉ vì nguyên đơn chưa có đủ tài liệu chứng minh di sản thì vô hình trung đã hạn chế quyền khởi kiện của công dân.”

Theo ông, trong thực tiễn, nhiều trường hợp người thân của người chết hoặc bên đang quản lý tài sản cố tình che giấu thông tin về di sản, khiến chủ nợ hoặc người có quyền lợi liên quan không thể tiếp cận tài liệu ngay từ đầu.

Nếu Tòa án yêu cầu phải chứng minh đầy đủ tài sản mới được khởi kiện thì sẽ phát sinh nguy cơ:

• Người có quyền hợp pháp mất cơ hội đòi nợ;
• Tài sản bị tẩu tán trước khi vụ án được xem xét;
• Quyền và lợi ích hợp pháp của chủ nợ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Ý nghĩa thực tiễn của hướng dẫn mới

Hướng dẫn từ TANDTC cho thấy một nguyên tắc rất quan trọng trong tố tụng dân sự:

Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự chỉ vì đương sự chưa đủ chứng cứ ngay từ thời điểm khởi kiện.

Đây là cơ sở pháp lý quan trọng giúp:

✅ Chủ nợ của người đã chết bảo vệ quyền lợi;
✅ Người có tranh chấp về di sản có cơ hội tiếp cận công lý;
✅ Hạn chế tình trạng trả đơn khởi kiện không đúng pháp luật;
✅ Bảo đảm áp dụng thống nhất giữa các Tòa án địa phương.

Kết luận

Công văn 250/TANDTC-PC đã làm rõ một vấn đề thực tiễn vốn gây nhiều tranh luận: Không chứng minh được ngay người chết có tài sản không phải là căn cứ để Tòa án trả lại đơn khởi kiện.

Tuy nhiên, người khởi kiện cần lưu ý rằng quyền được khởi kiện không đồng nghĩa với việc đương nhiên được chấp nhận yêu cầu. Cuối cùng, kết quả vụ án vẫn phụ thuộc vào khả năng thu thập, chứng minh chứng cứ và chiến lược pháp lý trong quá trình tố tụng.

Tư vấn pháp lý bởi Công ty Luật Dragon
Hotline: 0983.019.109
⚖️ Đồng hành bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng trong lĩnh vực dân sự, thừa kế, tranh chấp tài sản và tố tụng dân sự.