Một vụ án có nhiều bị can thì mỗi người có cần luật sư riêng không?

Khi một vụ án hình sự có nhiều bị can cùng bị khởi tố, gia đình thường đặt ra câu hỏi: Có bắt buộc mỗi người phải thuê một luật sư riêng không? Nếu nhiều bị can cùng thuê một luật sư thì có ảnh hưởng đến quyền lợi khi bào chữa không? Trường hợp các bị can đổ lỗi cho nhau, luật sư sẽ bảo vệ quyền lợi của từng người như thế nào?

Đây là những vấn đề quan trọng bởi trong cùng một vụ án, mỗi bị can có thể có vai trò, hành vi, mức độ tham gia và trách nhiệm hình sự khác nhau. Việc lựa chọn luật sư phù hợp ngay từ giai đoạn đầu có thể giúp người bị buộc tội hiểu rõ quyền của mình và xây dựng phương án bào chữa phù hợp với tình tiết thực tế.

1. Một vụ án có nhiều bị can, mỗi người có bắt buộc phải thuê luật sư riêng không?

Không bắt buộc trong mọi trường hợp. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam không quy định rằng cứ một vụ án có nhiều bị can thì mỗi người phải thuê một luật sư riêng.

Theo khoản 5 Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, một người bào chữa có thể bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng một vụ án nếu quyền và lợi ích của họ không đối lập nhau. Đồng thời, nhiều người bào chữa cũng có thể cùng bào chữa cho một người bị buộc tội.

Quy định này cho thấy việc một luật sư bào chữa cho nhiều bị can là có thể thực hiện, nhưng phải đáp ứng điều kiện quan trọng: quyền và lợi ích của những người được bào chữa không được đối lập nhau.

Ví dụ, trong một vụ án liên quan đến hành vi gây rối trật tự công cộng, nhiều người cùng có mặt tại hiện trường và bị khởi tố. Nếu lời khai, tài liệu và hướng bào chữa của những người này không mâu thuẫn về quyền lợi, một luật sư có thể xem xét nhận bào chữa cho nhiều người theo quy định.

Tuy nhiên, nếu một bị can cho rằng mình chỉ thực hiện hành vi theo sự chỉ đạo của người khác, trong khi bị can còn lại phủ nhận việc chỉ đạo hoặc cho rằng người kia tự ý thực hiện hành vi phạm tội, quyền lợi của họ có thể đối lập. Khi đó, việc sử dụng chung một luật sư cần được xem xét đặc biệt thận trọng.

Do vậy, không nên chỉ dựa vào số lượng bị can để quyết định có cần thuê luật sư riêng hay không. Điều quan trọng hơn là đánh giá vai trò của từng người, chứng cứ trong hồ sơ và khả năng xuất hiện xung đột về quyền lợi.

2. Khi nào các bị can nên có luật sư bào chữa riêng?

Mặc dù pháp luật cho phép một luật sư bào chữa cho nhiều người trong trường hợp phù hợp, trên thực tế, việc mỗi bị can có luật sư riêng có thể cần thiết khi quyền lợi của họ khác nhau hoặc có nguy cơ mâu thuẫn.

Trường hợp thứ nhất: Các bị can đổ lỗi cho nhau

Đây là tình huống thường gặp trong những vụ án có nhiều người tham gia.

Chẳng hạn, trong một vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, người này khai rằng mình chỉ làm theo hướng dẫn của người tổ chức, còn người kia khẳng định không biết về hành vi gian dối và cho rằng người còn lại mới là người chủ động thực hiện.

Trong trường hợp này, phương án bào chữa cho người này có thể yêu cầu làm rõ vai trò của người kia. Nếu một luật sư đồng thời đại diện bào chữa cho cả hai, việc bảo vệ quyền lợi có thể phát sinh mâu thuẫn.

Luật sư riêng giúp mỗi bị can được đánh giá độc lập về lời khai, chứng cứ, vai trò và những tình tiết có lợi cho mình.

Trường hợp thứ hai: Vai trò của từng bị can khác nhau

Trong vụ án đồng phạm, có người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức. Không phải mọi người tham gia đều có mức độ trách nhiệm hình sự giống nhau.

Theo quy định của pháp luật hình sự, trách nhiệm của từng người phải được xem xét dựa trên vai trò, hành vi, lỗi, mức độ tham gia và các tình tiết liên quan.

Vì vậy, một người có thể cần tập trung chứng minh mình không biết về mục đích phạm tội của người khác; người khác lại cần làm rõ phạm vi hành vi đã thực hiện hoặc những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Khi mục tiêu bào chữa khác nhau, luật sư riêng có thể giúp từng bị can xây dựng phương án phù hợp hơn với hoàn cảnh của mình.

Trường hợp thứ ba: Có người nhận tội, người khác kêu oan

Nếu một bị can thừa nhận hành vi phạm tội nhưng người còn lại khẳng định mình không thực hiện hoặc không tham gia hành vi đó, việc bào chữa chung có thể gặp khó khăn.

Luật sư phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người mà mình nhận bào chữa, đồng thời tuân thủ nghĩa vụ tôn trọng sự thật và không được xúi giục khai báo gian dối.

Trong tình huống có nguy cơ xung đột lợi ích, cần xem xét việc bố trí luật sư riêng để bảo đảm quyền bào chữa của từng người.

Trường hợp thứ tư: Vụ án có nhiều hành vi và chứng cứ phức tạp

Đối với những vụ án kinh tế, ma túy, lừa đảo, tham nhũng hoặc các vụ án có nhiều bị can, hồ sơ có thể bao gồm khối lượng lớn tài liệu, giao dịch, dữ liệu điện tử và lời khai.

Mỗi bị can có thể liên quan đến một phần khác nhau của vụ án. Việc có luật sư riêng giúp người bào chữa tập trung nghiên cứu chứng cứ liên quan trực tiếp đến thân chủ, xác định những vấn đề cần làm rõ và đưa ra lập luận phù hợp.

Tuy nhiên, số lượng luật sư nhiều hơn không tự động đồng nghĩa với kết quả bào chữa tốt hơn. Chất lượng nghiên cứu hồ sơ, kinh nghiệm chuyên môn và khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp vẫn là những yếu tố quan trọng.

3. Một luật sư bào chữa cho nhiều bị can có vi phạm pháp luật không?

Câu trả lời là không, nếu việc bào chữa đáp ứng điều kiện pháp luật quy định.

Khoản 5 Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 cho phép một người bào chữa tham gia bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng vụ án khi quyền và lợi ích của họ không đối lập nhau.

Tuy nhiên, việc nhiều bị can cùng đồng ý thuê một luật sư không có nghĩa rằng mọi trường hợp đều phù hợp để bào chữa chung. Cần đánh giá bản chất vụ án và mối quan hệ giữa các phương án bào chữa.

Nếu xuất hiện xung đột lợi ích, luật sư cần xử lý theo quy định pháp luật và quy tắc nghề nghiệp áp dụng, thay vì tiếp tục bảo vệ đồng thời các quan điểm đối lập.

Gia đình cũng nên hiểu rằng luật sư bào chữa không phải là người bảo đảm cho bị can được miễn trách nhiệm hình sự hoặc được giảm án trong mọi trường hợp. Nhiệm vụ của luật sư là sử dụng các biện pháp hợp pháp để làm rõ những tình tiết có lợi, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được bào chữa.

4. Nếu không thuê luật sư riêng, quyền lợi của bị can có bị ảnh hưởng không?

Không thể kết luận rằng không có luật sư riêng thì chắc chắn bị thiệt thòi. Việc bào chữa có hiệu quả hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm tính chất vụ án, chứng cứ, vai trò của bị can và phương án bảo vệ quyền lợi.

Tuy nhiên, nếu quyền lợi của các bị can khác nhau, việc sử dụng chung một luật sư có thể khiến việc xây dựng chiến lược bào chữa trở nên khó khăn.

Chẳng hạn, một bị can muốn chứng minh mình không biết hành vi của người khác, trong khi bị can còn lại muốn chứng minh mình không phải người tổ chức. Hai hướng bào chữa này có thể không hoàn toàn tương thích.

Trong những tình huống như vậy, gia đình nên trao đổi trực tiếp với luật sư để đánh giá nguy cơ xung đột lợi ích, thay vì chỉ quan tâm đến chi phí thuê luật sư.

Ngoài ra, pháp luật có quy định về trường hợp cơ quan có thẩm quyền phải chỉ định người bào chữa nếu người bị buộc tội không mời người bào chữa và thuộc các trường hợp luật định, như bị can, bị cáo về tội có khung hình phạt cao nhất là 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình; người có nhược điểm về thể chất không thể tự bào chữa, người có nhược điểm về tâm thần hoặc người dưới 18 tuổi.

Việc chỉ định người bào chữa cần được thực hiện theo đúng điều kiện và thủ tục pháp luật quy định.

5. Gia đình cần làm gì khi người thân bị khởi tố cùng nhiều người khác?

Khi người thân bị khởi tố trong một vụ án có nhiều bị can, gia đình nên thực hiện những việc sau:

• Tìm hiểu vai trò của người thân trong vụ án: Xác định hành vi bị cho là vi phạm, tội danh đang bị điều tra và giai đoạn tố tụng.
• Liên hệ luật sư hình sự sớm: Để được tư vấn về quyền bào chữa, hồ sơ cần chuẩn bị và những vấn đề pháp lý cần làm rõ.
• Đánh giá khả năng xung đột lợi ích: Không mặc nhiên lựa chọn luật sư chung chỉ vì các bị can có quan hệ bạn bè, đồng nghiệp hoặc người thân.
• Chuẩn bị tài liệu hợp pháp: Cung cấp cho luật sư những tài liệu, chứng cứ liên quan đến vai trò và hành vi của người thân; không tự ý sửa đổi, tiêu hủy chứng cứ hoặc tác động đến lời khai của người khác.
• Trao đổi rõ về chi phí và phạm vi công việc: Nếu thuê luật sư cho nhiều người, cần xác định cụ thể ai là người được bào chữa và phạm vi dịch vụ được thực hiện.

Luật sư có thể tham gia bào chữa từ những thời điểm được quy định tại Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự, tùy thuộc vào tình trạng pháp lý của người bị buộc tội và trường hợp cụ thể. Vì vậy, gia đình không nên chờ đến khi vụ án được đưa ra xét xử mới tìm hiểu quyền mời luật sư.

6. Kết luận: Có nên thuê luật sư riêng cho từng bị can?

Một vụ án có nhiều bị can không đồng nghĩa với việc mỗi người bắt buộc phải có một luật sư riêng. Pháp luật cho phép một luật sư bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng vụ án nếu quyền và lợi ích của họ không đối lập nhau.

Tuy nhiên, khi các bị can đổ lỗi cho nhau, có lời khai mâu thuẫn, vai trò khác nhau hoặc có phương án bào chữa không tương thích, việc thuê luật sư riêng thường là lựa chọn đáng cân nhắc để bảo vệ quyền lợi của từng người.

Công ty Luật Dragon – Tư vấn pháp luật hình sự, luật sư bào chữa

Khi người thân bị khởi tố trong vụ án có nhiều bị can, gia đình nên tìm hiểu sớm quyền bào chữa, đánh giá khả năng xung đột lợi ích và lựa chọn phương án pháp lý phù hợp với hồ sơ thực tế.

Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin pháp luật chung, không thay thế việc tư vấn trên hồ sơ cụ thể. Việc lựa chọn luật sư và phương án bào chữa cần căn cứ vào tình tiết vụ án và quy định pháp luật hiện hành.