Bảo đảm để Luật sư thực hiện tốt quyền, nghĩa vụ

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo đảm để luật sư thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ có vai trò then chốt. Luật sư, với tư cách là người bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của công dân, cần được tạo điều kiện hành nghề một cách độc lập, hiệu quả. Tuy nhiên, một số quy định pháp luật gần đây, điển hình là Nghị định 109/2026/NĐ-CP, đang đặt ra những thách thức không nhỏ cho sự độc lập và tự chủ của giới luật sư. Bài viết này đi sâu phân tích những bất cập của Nghị định 109/2026/NĐ-CP, đối chiếu với tinh thần của Nghị quyết 27-NQ/TW và các nguyên tắc pháp luật cơ bản, đồng thời đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện khung pháp lý, bảo đảm để nghề luật sư thực sự phát triển, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nghị định 109/2026/NĐ-CP lệch pha với tầm nhìn tại Nghị quyết 27-NQ/TW và nguyên tắc pháp luật?

Trong khi chúng ta vẫn còn đang hân hoan với Nghị quyết 27-NQ/TW – bản tuyên ngôn về Nhà nước pháp quyền, với mục tiêu: “Phát huy trách nhiệm tự quản của tổ chức nghề nghiệp” và “Bảo đảm để Luật sư thực hiện tốt quyền, nghĩa vụ”… (Mục IV.7), thì sự xuất hiện của Nghị định 109/2026/NĐ-CP lại dấy lên nhiều lo ngại về tính khả thi và sự phù hợp với các nguyên tắc pháp luật.

1️⃣ Tự quản hay hành chính hóa cấp cơ sở?

Nghị quyết 27-NQ/TW thể hiện rõ mong muốn nâng cao vai trò của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và Đoàn Luật sư các cấp, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các tổ chức xã hội nghề nghiệp này trong việc quản lý và phát triển đội ngũ luật sư. Tuy nhiên, Nghị định 109/2026/NĐ-CP lại có xu hướng “phân quyền” một cách bất hợp lý, trao cho Chủ tịch UBND cấp xã quyền tước thẻ luật sư.

Một nghề nghiệp đặc thù, đòi hỏi trình độ và kinh nghiệm chuyên môn cao như luật sư lại bị đặt dưới “thanh gươm” của một cấp hành chính cơ sở vốn không có chức năng quản lý tư pháp chuyên sâu, liệu có phù hợp? Việc này không chỉ đi ngược lại tinh thần tự quản của tổ chức nghề nghiệp mà còn tạo ra nguy cơ can thiệp hành chính quá sâu vào hoạt động hành nghề của luật sư.

2️⃣ Bản lĩnh luật sư bị thử thách bởi áp lực thủ tục. Luật sư có thực sự độc lập?

Chủ trương của Đảng và Nhà nước là xây dựng đội ngũ luật sư có “bản lĩnh vững vàng, giỏi kỹ năng, sẵn sàng hội nhập”, bảo đảm quyền hành nghề. Bởi luật sư chỉ có thể và sẵn sàng bảo vệ công lý khi có vị thế độc lập. Tuy nhiên, Nghị định 109/2026/NĐ-CP lại cho phép cơ quan hành chính (UBND) – vốn thường xuyên là đối trọng của luật sư trong các vụ kiện hành chính – được quyền “sinh sát” chứng chỉ hành nghề của luật sư, thì lại là một thiết chế đầy rủi ro.

Sự khiên cưỡng này vô hình trung tạo ra áp lực, khiến luật sư e dè khi thực hiện sứ mệnh phản biện xã hội và bảo vệ pháp chế. Làm sao luật sư dám “bản lĩnh” tranh tụng khi luôn phải lo sợ bị “vịn” bởi những lỗi hành chính vụn vặt và nguy cơ đình chỉ hành nghề treo lơ lửng từ phía UBND, liệu sự công bằng có còn được bảo toàn?

Sau Nghị định 109/2026/NĐ-CP liệu có quy định nào tiếp tục được ban hành để buộc một cá nhân là Chủ tịch UBND cấp xã (có thể không am hiểu pháp luật chuyên ngành) phải học và đạt được bằng cấp chuyên môn cao hơn luật sư để đảm bảo khả năng thực hiện nhiệm vụ mới này?

Quy định này tiềm ẩn nhiều nguy cơ, làm suy yếu tính độc lập của luật sư và ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ pháp lý cung cấp cho người dân. Một số hệ lụy có thể kể đến:

• Luật sư có thể e ngại tranh tụng hoặc đưa ra ý kiến phản biện đối với các quyết định hành chính của UBND cấp xã do lo sợ bị trả thù, gây khó khăn trong quá trình hành nghề luật sư.
• Quyết định tước chứng chỉ hành nghề luật sư có thể bị lạm dụng để trừng phạt luật sư vì những lý do không liên quan đến chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp.
• Người dân có thể mất niềm tin vào tính khách quan, vô tư của luật sư, ảnh hưởng đến quyền được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ.

3️⃣ Cơ quan cấp dưới tước quyền sử dụng chứng chỉ do cơ quan cấp trên ban hành thì có phù hợp?

Theo nguyên tắc thẩm quyền song hành và logic quản lý hành chính, việc tạm dừng hoặc tước quyền hành nghề đối với một chức danh tư pháp đặc thù phải thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý chuyên ngành trực tiếp, hay cơ quan nào có thẩm quyền cấp chứng chỉ thì cơ quan đó (hoặc cơ quan cấp cao hơn) mới có quyền tạm dừng/chấm dứt hiệu lực của chứng chỉ đó, trong những trường hợp cụ thể.

Việc Nghị định 109 ‘sáng tạo’ ra thẩm quyền cho UBND cấp xã (cấp dưới) – một chủ thể hoàn toàn không có chức năng quản lý luật sư, không có chuyên môn tư pháp bổ trợ – được quyền ‘vô hiệu hóa’ chứng chỉ hành nghề do cấp tỉnh (cấp trên) phê chuẩn là một sự đứt gãy về logic pháp lý và phá vỡ trật tự thứ bậc hành chính. Đó là chưa bàn đến việc vào năm 2025 thẩm quyền cấp chứng chỉ LS được đột ngột chuyển từ BT BTP (theo Luật Luật sư-Điều 17) sang UBND cấp tỉnh (theo Nghị định 121/2025-Điều 9), tức là dùng nghị định (văn bản cấp dưới) để sửa luật (văn bản cấp trên).

Mặt khác, nếu Chủ tịch xã tước chứng chỉ sai, Luật sư khiếu nại lên đâu?

• Thông thường sẽ khiếu nại lên Chủ tịch UBND cấp tỉnh.
• Liệu một Chủ tịch UBND cấp tỉnh có đủ chuyên môn và kinh nghiệm nghề nghiệp để xem xét một vụ việc vi phạm đạo đức hành nghề luật sư, đưa ra phán xét công minh cho luật sư không?
• Rõ ràng, đây là một vòng xoáy hành chính không tương thích với bản chất và đặc thù nghề nghiệp của luật sư.

Nội dung này liệu có phải là một sự phi logic về kỹ thuật lập pháp, thiếu tính khả thi trên thực tế?

Nhìn rộng ra thế giới: Bài học về tính Tự quản

Nhìn vào các nền tư pháp ở các nước phát triển, chúng ta thấy một mẫu số chung – Nhà nước không trực tiếp can thiệp bằng mệnh lệnh hành chính vào quyền hành nghề của luật sư. Thay vào đó, các tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư (ví dụ như Đoàn Luật sư) được trao quyền tự quản, tự chịu trách nhiệm trong việc quản lý và giám sát hoạt động của các thành viên.

• Tại Đức hay Pháp, việc kỷ luật luật sư thuộc về Hội đồng kỷ luật chuyên biệt hoặc Tòa án Luật sư.
• Mọi quyết định tước quyền hành nghề phải là một phán quyết tư pháp sau quá trình tranh tụng công bằng, chứ không thể là một quyết định hành chính đơn phương.

Việc trao quyền tự quản cho các tổ chức nghề nghiệp của luật sư không chỉ bảo đảm tính độc lập của luật sư mà còn nâng cao trách nhiệm của họ đối với xã hội. Luật sư sẽ phải tuân thủ các quy tắc đạo đức nghề nghiệp và chịu trách nhiệm trước đồng nghiệp và cộng đồng về hành vi của mình.

Để bảo đảm để luật sư thực hiện tốt quyền, nghĩa vụ, cần thiết phải sửa đổi, bổ sung Nghị định 109/2026/NĐ-CP theo hướng:

• Thu hồi quy định về việc Chủ tịch UBND cấp xã có quyền tước thẻ luật sư.
• Tăng cường vai trò tự quản của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và Đoàn Luật sư các cấp trong việc quản lý và giám sát hoạt động của luật sư.
• Xây dựng cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với luật sư một cách khách quan, minh bạch, bảo đảm quyền của luật sư được bảo vệ.

Bên cạnh đó, cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư, tăng cường cơ sở vật chất và trang thiết bị cho hoạt động hành nghề luật sư, tạo điều kiện để luật sư tiếp cận thông tin và tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật.

Việc bảo đảm để luật sư thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Chỉ khi luật sư được tạo điều kiện hành nghề một cách độc lập, hiệu quả, họ mới có thể đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Để nghề luật sư thực sự phát triển và đóng góp vào công cuộc xây dựng đất nước, cần có sự thay đổi trong tư duy và hành động, từ việc hoàn thiện khung pháp lý đến việc nâng cao nhận thức của xã hội về vai trò và vị trí của luật sư.